Phản biện là việc không lương, không tên, và tốn vài giờ mỗi lần.
Nó cũng là một trong những cách học nghề nhanh nhất, vì bạn được nhìn thấy phần mà mọi bài đã xuất bản đều đã dọn sạch: những chỗ suýt sai.
Nhận hay từ chối
- Nhận nếu đúng chuyên môn và bạn có thời gian trong hạn.
- Từ chối nhanh nếu không — im lặng ba tuần rồi từ chối là gây hại thật.
- Từ chối nếu có xung đột lợi ích, và nói rõ lý do.
- Gợi ý người khác nếu bạn biết ai phù hợp.
- Chuẩn mực thông thường: phản biện khoảng ba bài cho mỗi bài mình gửi đi.
Cấu trúc một nhận xét có ích
- Tóm tắt bài trong ba câu — cho tác giả biết bạn hiểu đúng chưa.
- Đánh giá chung: đóng góp là gì, có đủ mới không.
- Vấn đề lớn, đánh số, mỗi cái nói rõ vì sao nó quan trọng.
- Vấn đề nhỏ, gộp lại.
- Phân biệt rõ "phải sửa" và "nên cân nhắc".
Cái làm nhận xét có giá trị
- Nói rõ cần làm gì để khắc phục, không chỉ nói cái gì sai.
- Chỉ ra cả điểm mạnh — ban biên tập cần biết để cân nhắc.
- Yêu cầu tương xứng với đóng góp của bài.
- Đừng đòi họ viết bài mà bạn muốn viết.
Cái không nên làm
- Viết mỉa mai hoặc hạ thấp — người nhận là một con người thật, thường là người trẻ.
- Đòi trích dẫn công trình của chính mình khi không thật sự liên quan.
- Yêu cầu thêm thí nghiệm vượt xa phạm vi bài.
- Trì hoãn để bài của mình ra trước.
- Dùng nội dung bản thảo cho công việc của mình — nó là tài liệu mật.
Bạn được gì
- Học cách nhìn ra chỗ yếu, rồi áp dụng vào bài của mình.
- Biết hướng mới trong lĩnh vực sớm hơn.
- Ban biên tập nhớ người viết nhận xét tốt, và đó là đường vào ban biên tập.
- Đây là cách xây mạng lưới hiệu quả nhất cho người ngại giao tiếp.
Một điều đáng nhớ
Viết nhận xét mà bạn sẽ muốn nhận được.
Người nhận nó thường là một người trẻ đã dành hai năm cho bản thảo đó. Một nhận xét thẳng thắn và cụ thể giúp họ tiến bộ; một nhận xét mỉa mai chỉ chứng minh bạn đọc kỹ, và họ sẽ nhớ nó lâu hơn nhiều so với bất cứ điều đúng nào bạn đã chỉ ra.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào nên nhận hoặc từ chối phản biện?
Nhận nếu đúng chuyên môn và có thời gian trong hạn, từ chối nhanh nếu không, từ chối khi có xung đột lợi ích, và gợi ý người khác nếu biết ai phù hợp.
Một nhận xét có ích gồm gì?
Tóm tắt bài trong ba câu, đánh giá chung về đóng góp, vấn đề lớn đánh số kèm lý do quan trọng, vấn đề nhỏ gộp lại, và phân biệt rõ phải sửa với nên cân nhắc.
Cái gì làm nhận xét có giá trị?
Nói rõ cần làm gì để khắc phục chứ không chỉ nói cái gì sai, chỉ ra cả điểm mạnh, và yêu cầu tương xứng với đóng góp của bài.
Cái gì không nên làm khi phản biện?
Viết mỉa mai, đòi trích dẫn công trình của chính mình khi không liên quan, yêu cầu thêm thí nghiệm vượt phạm vi, trì hoãn để bài mình ra trước, và dùng nội dung bản thảo cho việc của mình.
Người phản biện được gì?
Học cách nhìn ra chỗ yếu rồi áp dụng vào bài mình, biết hướng mới sớm hơn, và được ban biên tập nhớ tới — cách xây mạng lưới hiệu quả nhất cho người ngại giao tiếp.